نعمت بزرگ اذن الهی به دعا و اهمیت آن

بیانات آیت الله سیّد محمّد‌رضا مدرّسی طباطبایی یزد دام ظلّه

درس اخلاق، سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۴

جلسهٔ هفتم (۱۴۰۳/۰۸/۱۴)

نعمت بزرگِ «اذن الهی به دعا»، و اهمّیت آن

در بیان کلمات مولا و آقایمان امیر مؤمنان و سیّد حکیمان علیه السّلام خطاب به فرزندشان، به این عبارت رسیدیم:

وَ اعْلَمْ أَنَّ الَّذِی بِیَدِهِ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ قَدْ أَذِنَ لَکَ فِی الدُّعَاءِ وَ تَکَفَّلَ لَکَ بِالْإِجَابَهِ وَ أَمَرَکَ أَنْ تَسْأَلَهُ لِیُعْطِیَکَ وَ تَسْتَرْحِمَهُ لِیَرْحَمَکَ وَ لَمْ یَجْعَلْ [بَیْنَهُ وَ بَیْنَکَ‏] بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ مَنْ یَحْجُبُکَ عَنْهُ وَ لَمْ یُلْجِئْکَ إِلَى مَنْ یَشْفَعُ لَکَ إِلَیْهِ؛‏

و بدان آن کسی که گنجینه‌های آسمان‌ها و زمین به دست اوست، به تو اجازه داده تا او را بخوانی، و اجابت آن را برای تو ضمانت کرده است. و به تو دستور داده که از او بخواهی تا به تو ببخشد، و تقاضای رحمت کنی تا تو را مورد رحمت قرار دهد. و میان تو و خودش کسی را قرار نداده که مانع تو گردد، و تو را مجبور به واسطه کردن دیگری قرار نداده است.

در این بخش، حضرت به فرزندشان می‌فرمایند: بدان آن کسی که همه‌چیز به دست اوست، یعنی خداوند متعال، اذن فرموده و اجازه داده است که ما دعا کنیم و او را بخوانیم. اصل دعا در لغت به معنای خواندن کسی است، امّا در اصطلاح به معنای «خواندن کسی برای درمیان گذاشتن کاری با او» است.

اذن به دعا و تضمین اجابت

اذن الهی به دعا مسئلۀ ساده‌ای نیست. ما للتّراب و ربّ الأرباب؟! ما چه قابلیّتی داریم که در درگاه خداوند متعال سخن بگوییم و از او درخواست داشته باشیم؟! این عنایت ویژه و نعمت بزرگی است که خدای متعال اجازه داده او را بخوانیم.

بلکه بالاتر از خواندن و حرف زدن و دردِدل کردن، «تَکَفَّلَ لَکَ بِالْإِجَابَهِ» متکفّل اجابت هم شده و تضمین کرده که این خواندن و دعا، پاسخ هم خواهد داشت.

فلسفهٔ دعا و درخواست از خدا

حضرت برای روشن‌تر شدن مطلب در ادامه می‌فرمایند: «وَ أَمَرَکَ أَنْ تَسْأَلَهُ لِیُعْطِیَکَ»؛ نه‌تنها اذن به دعا داده است، بلکه امر کرده است که از او درخواست کنی تا به تو اعطا کند.

بعضی می‌گویند: خدا علم به حاجت ما دارد، فیّاض علی‌الإطلاق هم که هست، پس دیگر چرا ما درخواست کنیم؟! دیگر نیازی به درخواست از طرف ما نیست.

این فرمایش امیرالمؤمنین علیه السّلام در واقع در جواب این حرف است که می‌فرمایند: خداوند امر به درخواست کرده است و این درخواست خصوصیّتی دارد که باعث ایجاد قابلیّت اعطا می‌شود، به‌گونه‌ای که بدون این درخواست، این قابلیّت وجود نداشت. «وَ تَسْتَرْحِمَهُ لِیَرْحَمَکَ»؛ و خداوند امر کرده که از او طلب رحمت کنی تا خدا هم رحمتش را به تو عنایت ‌فرماید.

سخن گفتن بی‌واسطه و بدون محدودیّت

بالاتر اینکه خدای مهربان، هیچ مانع و واسطه‌ای برای دعا و سخن گفتن با خود قرار نداده است. اگر کسی با یک فرماندار یا شهردار کاری داشته باشد، باید اجازه بگیرد، نوبت بگیرد و مراحل و سختی‌های زیادی را پشت سر بگذارد تا بتواند چند دقیقه با او ملاقات کند.

امّا حضرت می‌فرمایند: «وَ لَمْ یَجْعَلْ بَیْنَهُ وَ بَیْنَکَ مَنْ یَحْجُبُکَ عَنْهُ»؛ خداوند کسی را قرار نداده که مانع درخواست کردن و سخن گفتن تو باشد. «وَ لَمْ یُلْجِئْکَ إِلَى مَنْ یَشْفَعُ لَکَ إِلَیْهِ»؛ و تو را مجبور نکرده که کسی را واسطه کنی تا بتوانی در درگاه خدا صحبت کنی.

هر‌وقت اراده کردی و هر‌جا و هر‌گونه خواستی با خدا سخن بگو! اجازهٔ سخن گفتن با خدا محدود به زمان و مکان خاصّی نیست و واسطهٔ خاصّی هم نیاز ندارد؛ البتّه بعضی مکان‌ها و زمان‌ها و قرار دادن برخی واسطه‌ها افضل است، امّا باز در هر زمان و مکانی که باشد، می‌توان در درگاه الهی استغاثه کرد و خداوند دعا، انابه و استغفار انسان را در هر حالی می‌شنود و اجابت می‌کند.