پرهیز از امور پست و ناسازگار با کرامت انسان

بیانات

آیت الله سیّد محمّد‌رضا مدرّسی طباطبایی یزدی دام ظلّه

درس اخلاق، سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۴

جلسهٔ هفدهم (۱۴۰۳/۱۱/۰۱)

امیرالمؤمنین  علیه السّلام در نامۀ فوق‌العادۀ خود به فرزندشان مطالبی را فرمودند که بخشی از آن را توضیح دادیم و به این عبارت رسیدیم که: «وَ لَیْسَ کُلُّ طَالِبٍ بِمَرْزُوقٍ وَ لَا کُلُّ مُجْمِلٍ بِمَحْرُومٍ»؛ عبارت‌هایی که هر‌کدام کلمات قصاری است. البتّه بعضی از این عبارات  را جداگانه در حکمت‌های حضرت آورده‌اند، امّا در این نامه تمام این حکمت‌ها یک‌جا جمع شده است. حضرت در این عبارت می‌فرمایند: این‌گونه نیست که هر‌کس تلاش کند، به‌خاطر تلاشش حتماً روزی داده شود، و کسی هم که بر مقدار عقلایی اقتصار کند، بنا نیست محروم بماند.

پرهیز از امور پست و ناسازگار با کرامت انسان

سپس حضرت می‌فرمایند:

وَ أَکْرِمْ نَفْسَکَ عَنْ کُلِّ دَنِیَّهٍ وَ إِنْ سَاقَتْکَ إِلَى الرَّغَائِبِ فَإِنَّکَ لَنْ تَعْتَاضَ بِمَا تَبْذُلُ مِنْ نَفْسِکَ عِوَضاً؛

و نفس خود را از هر پستى به گرامى داشتنش حفظ کن، هر‌چند تو را به خواسته‌هایت برساند؛ زیرا هرگز برابر آنچه از نفس خویش صرف می‌کنى، بهایی به دست نمی‌آوری.

یعنی خودت را بالاتر و والاتر از هر پَستی نگهدار، حتّی اگر آلوده شدن به آن پستی تو را به رغائبت برساند. رغائب جمع رغیبه، به معنای چیزی است که مورد رغبت و خواست انسان باشد.

برای رسیدن به خواسته‌هایت خود را خوار و کوچک نکن!

این یک دستور گسترده و بسیار بلند با ارجاع به فطرت است. حضرت می‌فرمایند: هر چیزی که پست است و فطرت تو آن را نمی‌پذیرد و با انسانیّت تو سازگاری ندارد و با کرامتی که خداوند متعال به تو مرحمت فرموده: Pوَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی‏ آدَمَO؛ «و ما به فرزندان آدم کرامت بخشیدیم» ‏منافات دارد، چنین چیزی دون شأن توست، خودت را بالاتر از آن قرار بده، حتّی اگر با آن عمل پست بتوانی به خواسته‌ات برسی.

در این دنیا بعضی برای اینکه به مال و جاه و مسئولیّتی برسند، خود را ذلیل می‌کنند، درِ خانۀ این و آن می‌نشینند و حتّی گاهی خطّشان را در جامعه عوض می‌کنند. وقتی دولتی سرِ کار می‌آید، رنگ عوض می‌کنند و چون دولت بعد می‌آید، رنگ دیگری می‌گیرند. نه خطّ مستقیمی دارند و نه بر روش درستی اتّکا می‌کنند. چون می‌خواهند دستشان به جایی بند شود یا خود را در جایی وارد کنند و یا مقدار ناچیزی پول به دست بیاورند، برای رسیدن به خواسته‌هایشان خود را کوچک می‌کنند، چاپلوسی می‌کنند و تملّق می‌گویند.

این همان چیزی است که حضرت از آن نهی می‌فرمایند: اینکه کسی حاضر باشد دست به هر کاری بزند، هر قولی بدهد یا هر‌گونه پَستی را تحمّل کند، تا به خواسته‌هایش برسد. بدین‌جهت حضرت می‌فرمایند: «أَکْرِمْ نَفْسَکَ عَنْ کُلِّ دَنِیَّهٍ وَ إِنْ سَاقَتْکَ إِلَى الرَّغَائِبِ؛ نفس خود را از هر پستى به گرامى داشتنش حفظ کن، هر‌چند تو را به خواسته‌هایت برساند».

گوهر گران‌بهای نفس را به حراج مگذار!

چرا انسان نباید برای رسیدن به خواسته‌هایش دست به هر کاری بزند؟ خود حضرت در ادامه دلیل این مطلب را بیان کرده و می‌فرمایند: دلیل اینکه نباید نفس خود را با پستی‌ها آلوده کنی، حتّی اگر تو را به خواسته‌هایت برساند، این است که: «إِنَّکَ لَنْ تَعْتَاضَ بِمَا تَبْذُلُ مِنْ نَفْسِکَ عِوَضاً؛ هرگز برابر آنچه از نفس خویش صرف می‌کنى، بهایی به دست نمی‌آوری»؛ یعنی تو آن گوهر گران‌بهای نفست را در برابر چیزی در معرض حراج قرار می‌دهی که در واقع عوض ‌آن ‌نیست.

چرا؟ خود حضرت در جای دیگر می‌فرمایند: «إِنَّهُ لَیْسَ لِأَنْفُسِکُمْ ثَمَنٌ‏ إِلَّا الْجَنَّهَ؛  به‌راستی برای جان‌های شما قیمتی جز بهشت نیست». بهای شما بهشت است. آن را به هر چیزی پایین‌تر از بهشت معامله کردید، هر‌جا و هر‌چه از امور دنیوی که باشد، خسارت است.

گاهی کسی به یک شخص پول‌دار می‌رسد و او را اکرام می‌کند، امّا نه برای اینکه دین‌دار است، بلکه برای اینکه شاید چیزی از آن شخص دست او را بگیرد. یا ممکن است به انسان مشهوری برسد و تواضع‌های بیجا کند، ولی اگر همین شخص به یک انسان متّقی یا عالم عادلی برسد، چنین رفتاری از خود نشان نمی‌دهد. این‌ها افرادی هستند که از انسانیّت خود تنزّل کرده‌اند و حاضر نیستند آن گوهر گران‌بهایی را که خداوند متعال در اختیارشان گذاشته، حفظ کنند و ارتقا ببخشند.

امیدواریم خداوند متعال همۀ ما را به آن نفس نفیسی که خودش در ما به ودیعه نهاده، آگاه کند.

و السلام علیکم و رحمه اللّه و برکاته