خطر بزرگی به نام مرگ

بیانات

آیت الله سیّد محمّد‌رضا مدرّسی طباطبایی یزدی دام ظلّه

درس اخلاق، سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۴

جلسهٔ دوازدهم (۱۴۰۳/۰۹/۱۹)

خطر بزرگی به نام مرگ

امیرالمؤمنین علیه السّلام در وصیّت‌نامهٔ خود ابتدا فرزندشان و به‌تَبعِ ایشان ما را از گرایش به دنیا تحذیر کردند. سپس فرمودند: تو برای آخرت خلق شده‌ای، نه دنیا، و برای مردن و رفتن، نه باقی ماندن. اینجا منزلی است که باید از آن کنده شوی. اینجا هستی که زاد برگیری و در مسیر آخرت قدم برداری. مرگ نیز تو را از این دنیا بیرون خواهد برد، و هیچ‌کس از آن نجات نخواهد یافت، هرچند فرار کند. در‌هر‌صورت مرگ همه را درمی‌یابد و به همه می‌رسد.

فرارسیدن مرگ، در حال گناه و فکر توبه!

حضرت پس از تمام این مطالب، با فاء تفریع می‌فرمایند:

فَکُنْ مِنْهُ عَلَى حَذَرِ أَنْ یُدْرِکَکَ وَ أَنْتَ عَلَى حَالٍ سَیِّئَهٍ قَدْ کُنْتَ تُحَدِّثُ نَفْسَکَ مِنْهَا بِالتَّوْبَهِ فَیَحُولَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ ذَلِکَ فَإِذَا أَنْتَ قَدْ أَهْلَکْتَ نَفْسَکَ‏؛

پس، از مرگ بر حذر باش، که تو را دریابد، درحالی‌که در حالت بدی هستی که با خود مى‏گفتى از آن توبه مى‏کنم‏، ولی مرگ بین تو و توبه فاصله می‌شود؛ و ناگاه درمی‌یابی که خود را نابود کرده‌ای.

یعنی باید نسبت به مرگ با احتیاط رفتار کنی. حذر کن از اینکه مرگ تو فرا رسد و تو در حال بدی باشی. مقصود از حال بد چیست؟ خود حضرت می‌فرمایند: گاهی با خودت می‌گویی: «باید توبه کنم، اگر کار اشتباهی کرده‌ام، باید استغفار کنم و به در خانۀ خدا بروم، اگر حقّ کسی را ضایع کرده‌ام، باید جبران کنم.» با‌اینکه در این افکار هستی، امّا به‌جای اقدام و عمل، سستی و تنبلی می‌کنی. حضرت می‌فرمایند: مراقب باش که در چنین حالتی نباشی؛ چرا‌که مرگ، از قبل تو را خبر نمی‌کند که دقیقاً در چه روز و ساعتی سراغ تو خواهد آمد. چه‌بسا ناگهان بر تو نازل شود. از‌این‌رو احتیاط کن. مبادا مرگ تو را در حال بدی در‌یابد. مبادا درحالی‌که خودت هم به فکر توبه هستی، مرگ فرا رسد و بین تو و توبه حائل شود؛ چراکه در‌این‌صورت خود را هلاک کرده‌ای.

اهمّیّت یاد مرگ و قیامت

سپس حضرت می‌فرمایند:

یَا بُنَیَّ أَکْثِرْ مِنْ ذِکْرِ الْمَوْتِ وَ ذِکْرِ مَا تَهْجُمُ عَلَیْهِ وَ تُفْضِی بَعْدَ الْمَوْتِ إِلَیْهِ حَتَّى یَأْتِیَکَ‏؛

ای پسرکم! بسیار یاد مرگ کن، و یاد کن آنچه را بر آن ناگهان وارد، و بعد از مرگ به‌سوی آن کشیده خواهی شد؛ تا زمانی که مرگ به سراغت می‌آید.

بسیار یاد مرگ کردن

بسیار یاد مرگ کردن، یکی از بزرگ‌ترین وسیله‌های اعراض از دنیا، اقبال به آخرت و عدم گرایش به دنیاست. این تعبیر در روایات متعدّدی آمده است. در حدیثی از رسول اکرم (ص) چنین آمده است:

قَالَ لَهُ رَجُلٌ أَوْصِنِی‏ بِشَیْ‏ءٍ یَنْفَعُنِیَ‏ اللَّهُ‏ بِهِ‏ فَقَالَ (ص)‏ أَکْثِرْ ذِکْرَ الْمَوْتِ‏؛

فردی به ایشان عرض کرد: به من وصیّتی کنید که خدا به‌واسطۀ آن به من نفع دهد. حضرت فرمودند: بسیار یاد مرگ کن.

در روایت دیگری، از امیرالمؤمنین علیه السّلام وارد شده است:

أَمَا وَ اللَّهِ إِنِّی لَیَمْنَعُنِی‏ مِنَ‏ اللَّعِبِ‏ ذِکْرُ الْمَوْتِ‏؛

به خدا قسم، چیزی که مانع من از بازیِ دنیا می‌شود، یاد مرگ است.

باز از امیرالمؤمنین علیه السّلام نقل شده است:

أَکْثِرُوا ذِکْرَ الْمَوْتِ فَإِنَّهُ‏ هَادِمُ‏ اللَّذَّاتِ‏ حَائِلٌ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ الشَّهَوَاتِ‏؛

بسیار یاد مرگ کنید که آن، لذّات را نابود می‌کند و بین شما و شهوات حائل می‌شود.

چون مرگ نابود‌کنندۀ لذّات است، به‌همین‌خاطر یاد مرگ مانع اقبال فرد به شهوات و حائل بین او و هوس‌هایش می‌شود. همچنین در حدیثی آمده است:

مَنْ أَکْثَرَ مِنْ ذِکْرِ الْمَوْتِ‏ رَضِیَ‏ مِنَ‏ الدُّنْیَا بِالْیَسِیرِ؛

هر‌کس زیاد یاد مرگ کند، از دنیا به کم قانع می‌شود.

به‌همین‌خاطر است که حضرت در اینجا می‌فرمایند: «یَا بُنَیَّ أَکْثِرْ مِنْ ذِکْرِ الْمَوْتِ»؛ زیاد به یاد مرگ باش، «وَ ذِکْرِ مَا تَهْجُمُ عَلَیْهِ»؛ و به یاد آنچه که هجمه‌وار بر آن وارد می‌شوی، «وَ تُفْضِی بَعْدَ الْمَوْتِ إِلَیْهِ»؛ و بعد از مرگ به‌سوی آن کشیده می‌شوی، «حَتَّى یَأْتِیَکَ»؛ بسیار یاد مرگ باش، تا آن وقتی که مرگ سراغت بیاید.

وحشت بزرگ لحظۀ ورود به دنیای پس از مرگ

در‌مورد آنچه حضرت فرمودند: «وَ ذِکْرِ مَا تَهْجُمُ عَلَیْهِ»، در روایات زیاد دیگری نیز مفهومی قریب به آن یعنی «هول مُطَّلَع» وجود دارد؛ مانند:

وَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ هَوْلِ‏ الْمُطَّلَعِ‏؛

و از وحشت لحظۀ ورود به عالَم دیگر به خدا پناه می‌بریم.

یا در کلمات جناب ابوذر; که بر سر قبر فرزندش خطاب به او سخن گفته، آمده است:

وَ لَوْ لَا هَوْلُ‏ الْمُطَّلَعِ‏ لَأَحْبَبْتُ أَنْ أَکُونَ مَکَانَکَ؛‏

و اگر وحشت لحظۀ ورود به عالَم دیگر نبود، قطعاً دوست می‌داشتم به‌جای تو باشم.

«مُطَّلَع» در اینجا یعنی آن صحنه‌ای که انسان هنگام ورود به عالَم دیگر می‌بیند. دیدن آن صحنه، هول و وحشت عجیبی دارد.

خداوند همۀ ما را از این اهوال حفظ کند، ما را در این دنیا پاکیزه و از کسانی قرار دهد که بسیار یاد مرگ هستند و فانی بودن این دنیا را درک می‌کنند؛ چرا‌که معلوم نیست انسان در این دنیا چقدر مهلت داشته باشد. چه‌بسا لحظه‌ای بعد مرگ او فرا ‌رسد، و چه‌بسا برای امتحان بیشتر یا توبه و جبران به او مهلت داده شود. خداوند در‌هر‌حال ما را در دنیا و آخرت در عافیت قرار ‌دهد.

و السلام علیکم و رحمه اللّه و برکاته