نهایت تلاش در کارها و پرهیز از مال اندوزی

بیانات

آیت الله سیّد محمّد‌رضا مدرّسی طباطبایی یزدی دام ظله

درس اخلاق، سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۴

جلسهٔ دوم (۱۴۰۳/۰۷/۰۲)

در توضیح کلمات نامۀ امیرالمؤمنین علیه السّلام به فرزندشان، بدین عبارت رسیدیم: «وَ اعْلَمْ أَنَّ الْإِعْجَابَ‏ ضِدُّ الصَّوَابِ‏ وَ آفَهُ الْأَلْبَابِ؛ و بدان که خودپسندى، ضدّ راه درست و آفت عقل‌ها و خردهاست» و توضیح دادیم که ازخودراضی بودن چگونه عقل انسان را کور می‌کند و باعث توقّف و بلکه نابودی رشد انسان می‌شود. از سوی دیگر، هشدار دادیم که در مقابل اعجاب، ضعف نفس هم مذموم است و اگر انسان به‌دور از غرور و خودپسندی، به چیزی علم پیدا کرد، نباید دوباره در آن شک کرده و آن را ترک کند.

نهایت تلاش در کارها، نتیجۀ پرهیز از خودپسندی

در ادامه، حضرت می‌فرمایند:

فَاسْعَ فِی کَدْحِکَ‏؛

پس در کاری که انجام می‎دهی، تلاشت را صرف کن‏.

«سعی» به معنای تلاش است و «کدح»، هم به معنای کار کردن و هم به معنای سعی و تلاش آمده است، و این دو واژه تقریباً یک معنا دارند. بعضی این جمله را این‌گونه معنا کرده‌اند: «مالی را که از راه تلاش به دست آورده‌ای، در راه خدا انفاق کن» و این عبارت را شیوۀ فصیحی برای رساندن این معنا دانسته‌اند. امّا به‌نظر می‌آید که این‌چنین معنا کردن عبارت، مئونه می‌برد.

بلکه منظور حضرت از این عبارت، آن است که: «در کارهایی که انجام می‌دهی، تلاش کن». درواقع حضرت در جملات قبل نسبت به عواقب اعجاب به نفس از‌جمله اینکه آفت عقل است، هشدار دادند. باطن این هشدار، آن است که انسانِ مبتلا به عُجب، به وضع موجود راضی است. چنین انسانی اگر‌هم تلاشی بکند، تلاشی حدّاقلی و غیرقابل توجّه است.  سپس با این جمله درواقع می‎فرمایند: درصورت رهایی انسان از خودپسندی و رهایی عقل از آفت اعجاب به نفس، تلاش‌ها و کوشش‌های او به بالاترین حد می‌رسد و از تلاش باز نمی‌ماند. این همان معنای «فَاسْعَ فِی کَدْحِک» است.

پرهیز از انباشتن مال، به‌ویژه مال حرام

سپس حضرت می‌فرمایند:

وَ لَا تَکُنْ خَازِناً لِغَیْرِکَ‏؛

و خزانه‌دار دیگری مباش.

یعنی درعین‌حال که در زمینه‌های مختلف تلاش می‌کنی، مواظب باش خزانه‌دار دیگران نباشی و برای دیگری چیزی انبار نکنی! شاید کسانی که عبارت قبل را به‌صورت انفاق در راه خدا معنا کرده‌اند، به قرینۀ این ذیل بوده است. «خازن» یعنی خزانه‌دار، و حضرت می‌فرمایند: برای دیگری چیزی جمع نکن یا خزانه‌داری نکن.

اهمّیّت دقّت در هزینه‌کرد اموال و وجوهات شرعی

البتّه این توصیه بیشتر برای کسانی است که اهل کسب‌و‌کار و درآمد هستند، امّا برای بسیاری از طلّاب در حالت عادی این توصیه معنا ندارد. بیشتر طلّاب در تأمین نیازهای روزمرّۀ خود هم با مشکل مواجه‌اند، چه‌رسد که برای دیگری هزینه کنند.

البتّه برای بعضی از طلّاب این توصیه معنا پیدا می‌کند؛ مثلاً کسانی که اموال امام زمان (عج)، یا وجوهات شرعی، یا حتّی اموالی که مردم در اختیارشان قرار می‌دهند را باید هزینه کنند، لازم است دقّت داشته باشند این هزینه در جایی انجام شود که مصالح اسلام و شیعیان اهل‌بیت علیهم السّلام اقتضا می‌کند. چنین نباشد که آن را در جایی صرف کنند که اهمّیّتی ندارد یا گاهی بدون مصرف بماند.

در استفاده از اموال، به فکر آخرت خود هم باش!

البتّه در حالت عادی این هشدار برای کسانی است که کسب و درآمد قابل توجّهی دارند. اینکه اصلاً مال را خرج نکنند و تمام آن را برای ورّاث باقی بگذارند، کار درستی نیست. اگرچه محروم کردن ورّاث هم خوب نیست، امّا نباید به‌گونه‌ای باشد که برای آخرت خودشان از آن مال هیچ بهره‌ای نبرند.

از سوی دیگر، این عبارت برای کسانی که اموال عمومی در دستشان وجود دارد، یا خدای‌نکرده مال حرامی به‌دست آورده‌اند، جدّی‌تر است. چه‌بسا کسی اموال حرامی داشته باشد، امّا ورّاث او از حرام بودن آن بی‌خبر باشند. او از راه‌های مختلفی از‌جمله ربا، اکل مال به باطل، غش و سایر راه‌های حرام (اعمّ از وضعی و تکلیفی) مال حرام به ‌دست آورده، امّا ورّاث بی‌خبر به‌خاطر بی‌اطّلاعی حمل بر صحّت می‌کنند. تصرّف در این اموال برای ورّاثی که به حکم ظاهری عمل می‌کنند، مانعی ندارد، امّا وزر و وبال آن در آن دنیا برای این شخص است.

به‌همین‌خاطر است که حضرت می‌فرمایند: «وَ لَا تَکُنْ خَازِناً لِغَیْرِک»؛ یعنی اموالت را برای دیگران انبار نکن، بلکه در استفاده از آن‌ها به فکر آخرتت هم باش. هم از پاک بودن اموالت از حرام مطمئن شو، و هم در راه خدا انفاق کن، و همان‌طور که گذشت، چه‌بسا همین مطلب قرینه‌ای برای معنا کردن عبارت «فَاسْعَ فِی کَدْحِک» باشد.

خداوند همۀ ما را متحلّی به اخلاق پسندیده و متخلّی از اخلاق رذیله بگرداند.