خیر و آسایش واقعی و طمع و سراب هلاکت

بیانات

آیت الله سیّد محمّد‌رضا مدرّسی طباطبایی یزدی دام ظلّه

درس اخلاق، سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۴

جلسهٔ نوزدهم (۱۴۰۳/۱۱/۲۹)

خیر و آسایش واقعی

امیرالمؤمنین علیه السّلام در ادامۀ نامه به فرزند گرامی خود می‌فرمایند:

وَ مَا خَیْرُ خَیْرٍ لَا یُنَالُ إِلَّا بِشَرٍّ وَ یُسْرٍ لَا یُنَالُ إِلَّا بِعُسْر؛

و آن خیری که جز به شر دست‌یافتنی نیست، چه خیری دارد؟! و آسانی‌ای که جز با سختی حاصل نمی‌شود، چه ارزشی دارد؟!

انتخاب مسیر درست برای اهداف نیکو

بسیاری اوقات، انسان اهدافی را برای خود تعریف می‌کند که چه‌بسا خود آن هدف، خیر و نیکو باشد؛ امّا مسیر رسیدن به آن، همراه با سختی‌ها و شرور فراوانی است. حضرت می‌فرمایند: آن خیری که جز با شر دست‌یافتنی نیست و آن آسانی‌ای که جز با سختی به دست نمی‌آید، چه ارزشی دارد؟! انسان عاقل باید خیر و آسانی را از مسیر درستشان دنبال ‌کند.

گاهی برخی افراد، آبروی خود را هزینه می‌کنند تا به مقام یا ثروتی برسند، در‌حالی‌که از بین رفتن آبرو، به‌مراتب زیان‌بارتر از آن مال یا مقام است؛ زیرا خیری که آن مال یا مقام به بار می‌آورد، در برابر آبروی از‌دست‌رفته، ناچیز است.

یا کسانی خدای‌نکرده آخرتشان را فدای دنیا می‌کنند که بالاترین مصداق آن، فدا کردن دین برای دنیاست.

بدتر از این‌ها کسانی هستند که در راه باطل قدم برمی‌دارند. این افراد به خیری دست نمی‌یابند، بلکه: Pیَحْسَبُونَ‏ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاًO؛ «مى‏پندارند که کار خوب انجام مى‏دهند»؛ به‌اشتباه گمان می‌کنند که در مسیر خیرند، در‌حالی‌که در مسیر شر قرار دارند.

طمع و سراب هلاکت

سپس حضرت می‌فرمایند:

وَ إِیَّاکَ أَنْ تُوجِفَ بِکَ مَطَایَا الطَّمَعِ فَتُورِدَکَ مَنَاهِلَ الْهَلَکَهِ؛

و بپرهیز از اینکه مَرکب‌های طمع تو را برانند و به آبشخورهای هلاکت بکشانند.

مَرکب‌های طمع؛ قربانگاه عقل‌ها!

انسان باید برحذر باشد از اینکه مَرکب‌های طمع، او را به‌سرعت به پرتگاه‌های هلاکت بکشانند. از عبارت «مَطَایَا الطَّمَع» (مَرکب‌های طمع) معلوم می‌شود طمع انواع مختلفی دارد. «مَنَاهِل» هم جمع «مَنهَل» به‌معنای آبشخور است، امّا منظور از آن در اینجا یا پرتگاه است ـ همان‌طور که ما معنا کردیم ـ یا سرابی است که انسان را به‌سوی مسیر هلاکت می‌کشاند. به‌هرحال، طمع ممکن است انسان را به مسیرهایی بکشاند که در‌نهایت جز نابودی نتیجه‌ای نداشته باشد.

بسیاری از امور در این دنیا به‌خاطر مطامعی که افراد دارند، تبدیل به خطر می‌شوند. برخی افراد، با‌اینکه زندگی راحت و روزیِ حدّاقلّی دارند، امّا به‌خاطر طمع بیشتر، دست به کارهای غیرعاقلانه و پرخطر می‌زنند، سرمایه‌گذاری‌های نسنجیده می‌کنند و در دام افراد فریب‌کار گرفتار می‌شوند، تا جایی که تمام دارایی‌های خود را از دست می‌دهند.

در واقع، به‌واسطهٔ طمع، عقل‌ها کور می‌شوند. بسیاری از سقوط‌های فکری و عقلانی، تحت تأثیر برق‌های زودگذر طمع اتّفاق می‌افتد:

أَکْثَرُ مَصَارِعِ الْعُقُولِ تَحْتَ بُرُوقِ الْمَطَامِعِ؛

بیشترین قربانگاه‌های عقل‌ها زیر برق طمع‌هاست.

یک جرقّه، هوس را شعله‌ور می‌کند و انسان به دنبال آن می‌رود، در‌حالی‌که آن جرقّه فقط یک لحظه بود و هیچ‌چیزِ پایداری پشت آن نیست؛ نه خیری، نه نتیجه‌ای و نه منفعتی.

میانه‌روی و عقلانیّت در طلب روزی

این نکته، هم در میان مردم عادی و هم در میان اهل علم اهمّیّت دارد. در حدیثی که شیعه و سنّی نقل کرده‌اند، پیامبر ‌اکرم (ص) می‌فرمایند:

إِنَّ رُوحَ‏ الْقُدُسِ‏ نَفَثَ‏ فِی رُوعِی أَنَّهُ لَنْ یَمُوتَ‏ عَبْدٌ حَتَّى یَسْتَکْمِلَ رِزْقَهُ أَلَا فَأَجْمِلُوا فِی الطَّلَبِ؛

همانا روح‌القدس در ذهن و خاطر من القا کرد که هرگز بنده‌ای نمی‌میرد تا زمانی که روزی‌اش را کامل دریافت کند. پس در طلب روزى آرام باشید و زیاده‌روی نکنید.

تا زمانی که بنده روزی خود را تمام و کمال دریافت نکند، نمی‌میرد، پس انسان نباید تمام وجودش را صرف کسب دنیا کند، بلکه باید در طلب دنیا میانه‌روی و عقلانیت داشته باشد. روزیِ مقدّر خداوند خواهد رسید و تلاش‌های افراطی و حتّی شبیه به خودکشی برای کسب دنیا، تأثیری در تغییر مقدّرات ندارد، بلکه همان‌گونه که اجل انسان همیشه همراه اوست و هیچ‌گاه رهایش نمی‌کند، روزی او نیز چنین است. بدین‌جهت انسان نباید برای دنیا تمام وجود خود را صرف کند و خود را به آب و آتش بزند.

روزی مقدّر‌ و تضمین‌شدهٔ الهی برای تمامی بندگان

عبارت دیگری از امیرالمؤمنین علیه السّلام در نهج‌البلاغه باز همین مفهوم را به‌تفصیل بیان فرموده است. این روایت علاوه بر نهج‌البلاغه، در کافی و تحف العقول نیز نقل شده است:

اعْلَمُوا عِلْماً یَقِیناً أَنَّ اللَّهَ لَمْ یَجْعَلْ لِلْعَبْدِ وَ إِنْ عَظُمَتْ‏ حِیلَتُهُ‏ وَ اشْتَدَّتْ طَلِبَتُهُ وَ قَوِیَتْ مَکِیدَتُهُ أَکْثَرَ مِمَّا سُمِّیَ لَهُ فِی الذِّکْرِ الْحَکِیمِ وَ لَمْ یَحُلْ بَیْنَ الْعَبْدِ فِی ضَعْفِهِ وَ قِلَّهِ حِیلَتِهِ وَ بَیْنَ أَنْ یَبْلُغَ مَا سُمِّیَ لَهُ فِی الذِّکْرِ الْحَکِیمِ وَ الْعَارِفُ لِهَذَا الْعَامِلُ بِهِ أَعْظَمُ النَّاسِ رَاحَهً فِی مَنْفَعَهٍ وَ التَّارِکُ لَهُ الشَّاکُّ فِیهِ أَعْظَمُ النَّاسِ شُغُلاً فِی مَضَرَّهٍ وَ رُبَّ مُنْعَمٍ عَلَیْهِ مُسْتَدْرَجٌ بِالنُّعْمَى وَ رُبَّ مُبْتَلًى مَصْنُوعٌ لَهُ بِالْبَلْوَى فَزِدْ أَیُّهَا الْمُسْتَمِعُ‏ فِی شُکْرِکَ وَ قَصِّرْ مِنْ عَجَلَتِکَ وَ قِفْ عِنْدَ مُنْتَهَى رِزْقِکَ‏؛

به علم یقینی بدانید که خداوند برای بنده، هرچقدر هم که چاره‌جویی او بالا و جست‌وجویش شدید باشد و راهِ کار را هم به‌خوبی بداند، بیش از چیزی که در ذکر حکیم برایش مقدّر شده، قرار نداده است. و بین بنده، هرچقدر هم که ضعیف و بیچاره باشد، و رسیدن به آنچه برای او در ذکر حکیم مقدّر شده، حائل نشده است. کسی که این حقیقت را بداند و به آن عمل کند، در‌عین منفعت بردن، راحت‌ترین مردم است، و کسی که این امر را ترک کند و در آن تردید نماید، در‌عین متضرّر شدن، مشغول‌ترین مردم است. چه‌بسیار دارندگان نعمتی که به‌واسطهٔ نعمت خود دچار استدراج شدند، و چه‌بسیار مبتلایی که به‌واسطۀ بلایی که به او رسیده، بهره‌مند گردد. پس ای شنونده، بر شکرگزاری خود بیفزا، از عجلۀ خود بکاه، و نزد منتهای روزیِ خود بایست.

حضرت می‌فرمایند: بدانید ـ به‌صورت یقینی ـ که خداوند برای بنده، بیش از آنچه در ذکر حکیم برایش مقدّر شده، مقرّر نکرده است، هرچند تلاشش بسیار باشد و نقشه‌های بزرگی داشته باشد. همچنین خداوند بین بنده و آنچه در ذکر حکیم برایش مقدّر شده، حائل نمی‌شود، هرچند تلاشش کم و تدبیرش اندک باشد.

کسی که این حقیقت را بفهمد و به آن عمل کند، «أَعْظَمُ النَّاسِ رَاحَهً فِی مَنْفَعَهٍ»، بالاترین فرد از نظر راحتی، آن‌هم همراه با منفعت، خواهد بود. امّا کسی که در این موضوع شک داشته باشد و به آن بی‌توجّهی کند، «أَعْظَمُ النَّاسِ شُغُلًا فِی مَضَرَّهٍ»، سخت‌ترین فرد از حیث مشقّت و زیان خواهد بود.

پس ای کسی که از نعمت‌ها برخورداری، شکرگزاری‌ات را افزایش بده، عجله را کنار بگذار و در حدّ مقدّرِ رزقت توقّف کن.

بنابراین اگر کسی ایمان به خداوند و پیامبر (ص) داشته باشد و این کلمات اهل‌بیت علیهم السّلام را بشنود، هرگز نباید برای روزی دنیا غصّه بخورد؛ زیرا آنچه مقدّر است، به او خواهد رسید. البتّه این به معنای ترک تلاش نیست؛ بلکه همان‌طور که به ما دستور دعا داده‌اند، دستور داده‌اند که تلاش هم بکنیم. از خدا بخواه و خودت هم تلاش کن، امّا تلاشت معتدل و منطقی باشد و در حدّ معقول و به شیوۀ حلال صورت گیرد. اگر بخواهی بیشتر از آنچه مقدّر است کسب کنی، بدان که چنین چیزی رخ نخواهد داد.

و السلام علیکم و رحمه اللّه و برکاته