آخرت سرنوشت غیرقابل جبران

بیانات آیت الله سیّد محمّد‌رضا مدرّسی طباطبایی یزدی دام ظلّه

درس اخلاق، سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۴

جلسهٔ ششم (۱۴۰۳/۰۸/۰۷)

امیرالمؤمنین علیه السّلام در قسمت اخیر وصیّت خود به فرزندشان توصیه فرمودند که اگر از اهل فاقه و حاجت کسی را پیدا کردی که می‌تواند زاد و توشۀ تو را تا روز قیامت برایت حمل کند و آنجایی که به آن نیاز داری آن را تحویلت دهد، فرصت را غنیمت شمار و بارت را بر دوش او بگذار و تا می‌توانی توشۀ بیشتری همراهش کن. این کار را الآن که قدرت داری انجام بده؛ چه‌بسا روزگاری بیاید که آن را طلب کنی، ولی بدان دست نیابی. همچنین اگر کسی از تو قرض خواست، آن را هم غنیمت شمار، تا پرداخت حقیقی قرضت در روزی باشد که دچار سختی و مشکل هستی و به ثواب آن احتیاج داری، که این کنایه از روز قیامت است.

آخرت، سرنوشت غیرقابل جبران

سپس امیرالمؤمنین علیه السّلام هشداری مانند هشدارهای فقرات پیشین به فرزندشان می‌دهند. حضرت می‌فرمایند: «وَاعْلَمْ…؛ و بدان!…». ایشان خطاب به فرزندشان و همهٔ کسانی که ندای ایشان را دریافت می‌کنند، چنین فرموده‌اند. کسی که عالم به خفیّات آسمان‌ها و زمین، و اسرار مُلک و ملکوت است، در کمال نُصح و دلسوزی به فرزندش و همۀ ما این مطلب را فرموده است؛ چرا‌که همۀ ما طبق روایتِ «أَنَا وَ عَلِیٌّ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّهِ» فرزندان امیرالمؤمنین علیه السّلام هستیم:

وَ اعْلَمْ أَنَّ أَمَامَکَ عَقَبَهً کَئُوداً الْمُخِفُّ فِیهَا أَحْسَنُ حَالاً مِنَ الْمُثْقِلِ وَ الْمُبْطِئُ عَلَیْهَا أَقْبَحُ [أَمْراً] حَالاً مِنَ الْمُسْرِعِ وَ أَنَّ [مَهْبِطَهَا بِکَ‏] مَهْبِطَکَ بِهَا لَا مَحَالَهَ إِمَّا عَلَى جَنَّهٍ أَوْ عَلَى نَارٍ فَارْتَدْ لِنَفْسِکَ قَبْلَ نُزُولِکَ وَ وَطِّئِ الْمَنْزِلَ قَبْلَ حُلُولِکَ؛

و بدان گردنه‌ای سخت در پیش روی توست؛ کسی که بارش سبک باشد، [در بالا رفتن از این گردنه] وضع بهتری دارد از کسی که بار سنگین داشته باشد؛ و کسی که به‌کندی از این گردنه عبور کند، حال بدتری دارد از کسی که به‌سرعت آن را به آخر برساند. و بدان که [بعد از بالا رفتن از گردنه] فرود آمدنت یا در بهشت است و یا در آتش. پس قبل از فرود آمدن از این گردنه برای خودت توشه‌ای آماده کن، و قبل از وارد شدن منزلت را مهیّا ساز.

پس از مرگ، راه جبران و بازگشت نیست

مهم‌تر این قسمت است که می‌فرمایند:

فَلَیْسَ بَعْدَ الْمَوْتِ مُسْتَعْتَبٌ وَ لَا إِلَى الدُّنْیَا مُنْصَرَفٌ؛

چرا‌که بعد از مرگ، امکان جبران اشتباهات وجود ندارد، و راهی برای بازگشت به‌سوی دنیا نیست.

«مُسْتَعْتَب» مصدر میمی است؛ یعنی انسان بتواند کاری کند که رضایت را به دست آورد تا مورد عتاب نباشد. حضرت می‌فرمایند: بعد از اینکه پا از این دنیا بیرون گذاشتی و وارد سرای دیگر شدی، دیگر امکان جبران اشتباهاتی که موجب عتاب شده، وجود نخواهد داشت. دیگر دستت از همه‌جا کوتاه است. تو هستی و اعمالی که در دنیا انجام داده‌ای. هیچ راهی هم برای بازگشت به دنیا وجود ندارد.

در روز قیامت، اهالی جهنّم، کسانی که در عذاب‌اند، آن‌ها که در دنیا ایمان نیاورده بودند، یا عمل صالح نداشتند، ناله می‌کنند که ما را به دنیا برگردانید تا ایمان بیاوریم و عمل صالح انجام دهیم. امّا دیگر کار تمام شده است! الْیَوْمَ حِسَابٌ وَ لَا عَمَلَ؛ امروز روز حساب و جزاست و دیگر جای عمل نیست.

این هشدار بزرگ امیرالمؤمنین علیه السّلام است که در آینده این مشکلات و سختی‌ها در پیش خواهد بود و اگر کار را در همین دنیا اصلاح نکنیم، نمی‌توانیم به آن عالَم امید داشته باشیم؛ زیرا در آن عالَم دیگر راه جبران و بازگشت وجود ندارد.

 خداوند الطافش را شامل همۀ ما کند، ما را اهل استغفار، توبه و انابه به درگاهش قرار دهد و به ما توفیق ایمان و عمل صالح عنایت فرماید، بِجاهِ محمّدٍ وَ آلِهِ الطّاهِرین.