راه توبه همیشه باز است

بیانات آیت الله سیّد محمّد‌رضا مدرّسی طباطبایی یزدی دام ظلّه

درس اخلاق، سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۴

جلسهٔ هشتم (۱۴۰۳/۰۸/۲۱)

راه توبه همیشه باز است

در جلسات قبل به این بخش از کلمات امیرالمؤمنین علیه السّلام رسیدیم که فرمودند: خداوند متعال که خزائن آسمان‌ها و زمین به دست اوست، به تو اذن داده که در درگاهش دعا کنی، و متکفّل اجابت هم شده است. حتّی امر کرده از او سؤال و درخواست داشته باشی تا به تو اعطا کند، و فرموده از او طلب رحمت کنی تا رحمتت کند. و بین تو و خودش حاجب و دربانی قرار نداده و تو را مجبور نکرده که واسطه‌ای داشته باشی.

سپس حضرت می‌فرمایند:

وَ لَمْ یَمْنَعْکَ إِنْ أَسَأْتَ مِنَ التَّوْبَهِ؛

و اگر بدی کنی، تو را از توبه منع نمی‌کند.

فرصت توبه، نعمت فوق‌العادۀ خدا بر بندگان

این خیلی مسئلۀ مهمّی است. یکی از نعمت‌های فوق‌العادۀ خداوند که با بسیاری از نعمت‌ها قابل قیاس نیست، این است که خداوند متعال در توبه را برای بندگانش گشوده است؛ تا آن حد که:

التَّائِبُ مِنَ الذَّنْبِ کَمَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ؛

توبه‌کننده از گناه، همچون کسی است که گناهی ندارد.

 و حتّی تا آن حد که چه‌بسا سیّئۀ او به حسنه تبدیل شود:

(إِلَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُوْلٰئِکَ یُبَدِّلُ اللهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَ کانَ اللهُ غَفُوراً رَحیماً)؛

مگر کسى که توبه کند و ایمان آورد و کار شایسته کند، پس خداوند بدی‌هایشان را به نیکی‌ها تبدیل مى‏کند و خدا همواره آمرزندهٔ مهربان است.

این نعمت کمی نیست! خوشا به حال کسانی که از این نعمت استفاده می‌کنند. اگر بنا نبود توبه پذیرفته شود، یأس و ناامیدی بزرگی بر بندگان الهی حاکم می‌شد؛ زیرا همه در معرض خطا و گناه هستند. حال اگر گناه اتّفاق بیفتد و راه چاره‌ای نداشته باشد، خدا می‌داند که چه آفاتی در این دنیا و در آخرت به وجود می‌آید! برای همین است که امیرالمؤمنین علیه السّلام این مطلب را به‌صورت یک منّت از جانب خدای متعال بر بندگانش بیان می‌فرمایند.

صبر، مهلت و کرامت الهی در مقابل گناهان بندگان

درعین‌حال، حضرت می‌فرمایند:

وَ لَمْ یُعَاجِلْکَ بِالنِّقْمَهِ؛

و برای مجازات تو شتاب نمی‌کند.

این‌چنین نیست که تا کسی گناه کرد، جزایش را بلافاصله در دستش بگذارند و دیگر مهلت جبران نداشته باشد، بلکه خداوند متعال به بندگانش مهلت می‌دهد. اگر بنده‌ای عاقل باشد، از این مهلت استفاده می‌کند و گناهش را با توبه و استغفار و هر‌آنچه برای برطرف کردن آثار گناه لازم است، جبران می‌کند. اگر هم بنده‌ای سرکش باشد و در وادی غوایت و ضلالت فرو رفته باشد، به‌جای اینکه از این فرصت برای سعادت خود استفاده کند، دچار شقاوت بیشتر می‌شود و املاء و استدراج او را به جایی می‌رساند که چه‌بسا راه بازگشت نداشته باشد. به‌همین‌خاطر حضرت می‌فرمایند: خداوند، فوری و بدون مهلت، نقمت را در مقابل گناه شامل حال بندگانش نمی‌کند.

پرده‌پوشی خداوند و سرزنش و رسوا نکردن بندگان

سپس حضرت می‌فرمایند:

وَ لَمْ یُعَیِّرْکَ بِالْإِنَابَهِ وَ لَمْ یَفْضَحْکَ حَیْثُ الْفَضِیحَهُ بِکَ أَوْلَى‏؛

و تو را در‌صورت بازگشت از گناه، سرزنش نمی‌کند و در جایی که سزاوار است رسوا شوی، رسوایت نمی‌سازد.

گاهی ممکن است اشتباهی از انسان سربزند و وقتی بازگشت می‌کند، کسی که متصدّی کار است، ممکن است او را سرزنش کند که مثلاً «چرا این کار را کردی؟! آیا خجالت نکشیدی؟!». امّا امیرالمؤمنین علیه السّلام در این نامه می‌فرمایند: خدای متعال گناهی را که بنده از آن بازگشته، حتّی به‌عنوان یک عار و امر قابل سرزنش تلقّی نمی‌کند. درعین‌حال در شرایطی که بندگان شایستۀ رسوایی و افتضاح هستند، آن‌ها را رسوا و مفتضح نمی‌کند. یکی از اسماء الهی «ستّار» است؛ یعنی گناهان بندگانش را می‌پوشاند. اگر کسی خودش خودش را رسوا و مفتضح نکند، خداوند متعال پرده‌پوشی می‌کند.

این‌ها همه نعمت‌های ویژۀ الهی است که باید قدرشان را بدانیم، ولی متأسّفانه بیشتر ما در بیشتر موارد، قدر آن‌ها را نمی‌دانیم و از آن‌ها درست استفاده نمی‌کنیم. خداوند متعال توفیق انابه و شکر نعمت‌های پنهان و آشکارش را به همۀ ما عنایت بفرماید.

و السلام علیکم و رحمه اللّه و برکاته