مبحث اوامر (جلسه ۷۶)

تقریرات درس خارج اصول

آیت الله سیّد محمّدرضا مدرّسی طباطبایی یزدی دامت برکاته

دورهٔ دوم، سال دوم، جلسه هفتاد و ششم (۱۳۹۹/۰۱/۱۴)

مثال عرفی برای دلالت جمل خبریه بر انشاء

کسی نزد پزشک می‌رود و پزشک می‌گوید: حالا که سرما خورده‌ای، ادویه و ترشی نمی‌خوری. بی‌شک معنای سخن پزشک این است که شخص سرماخورده‌ای که عاقل است و می‌خواهد بهبود یابد، ترشی و ادویه نمی‌خورد. معنای لازمش هم این است که اگر تو نیز که سرما خورده‌ای میل به بهبودی داری، باید این‌ها را مراعات کنی.

تنها فرق پزشک در این مثال با شارع آن است که شارع حقّ مولویت و اِعمال امر و نهی دارد، لذا اگر این کلمات اِخباری از شارع صادر شود ـ به ضمیمهٔ این نکته که می‌دانیم شارع می‌خواهد همهٔ مکلّفین، اهل تقوا و اطاعت از اوامر و نواهی الزامی‌اش باشند ـ از خود این اِخبارهای شارع لازمه‌ای را کشف می‌کنیم و آن اینکه شارع از مکلّفین طلب هم کرده است و تنها اِخبار نیست.

نتیجه آنکه: جملات اخباریه‌ای که در مقام طلب به کار رفته، افادهٔ طلب می‌کند، امّا بالملازمه و با تحلیلی که گفتیم، ولی بالمطابقه فقط دلالت دارد بر صدور مادّه از فاعل خاصّی که به واسطهٔ قرائن حالیه دانسته می‌شود. و با توجّه به اینکه فاعل خاصّی مراد متکلّم و در نظر اوست، حتّی اگر آن شخص حاضر مضمون خبر را محقّق نکند، کذب هم لازم نمی‌آید؛ زیرا مقصود متکلّم اخبار از اعاده توسّط آن شخص نیست بلکه مراد، اخبار از اعاده توسط مکلّفِ متّقی و مرید و قادر است.

راه دیگر فرار از کذب، حمل آن بر کنایه است؛ به این صورت که اصلاً معنای مطابقی اِخباری مراد نباشد، بلکه فقط معنای لازمی مراد باشد؛ نظیر «زیدٌ طویل النجاد» که مدلول مطابقی‌اش بلند بودن غلاف شمشیر زید است، درحالی‌که ممکن است اصلاً زید شمشیر نداشته باشد و درعین‌حال این جمله دروغ هم نیست؛ زیرا به‌هیچ‌وجه معنای مطابقی‌اش اراده نشده و فقط معنای لازمی‌اش مراد بوده و کنایه از بلندی قد زید است. یا بدون اینکه دروغ باشد به کنایه می‌گویند: «فلانی ریگی به کفش دارد»، درحالی‌که در خارج اصلاً ریگی در کار نیست و مرادشان وجود ناخالصی یا مکر و حیله در کار یا نیّت اوست.

بنابراین ما معتقدیم جمل اخباریه در اینجا هم به معنای موضوعٌ‌له خود استعمال شده و مجازی در کار نیست، ولی درعین‌حال باب مجاز بسته نیست و لذا اگر کسی«یعید» را همراه بعضی از قرائن حالیه و مقالیه به طریق مجاز در معنای «أعِدْ ـ وَلْتُعِدْ» به کار ببرد غلط نیست؛ منتها می‌گوییم لزومی ندارد برای افادهٔ طلب از جمل خبریه به مجاز رو آوریم؛ بلکه به طریقی که گفته شد می‌توان بالملازمه دقیقاً طلب را فهماند.

مرحلهٔ دوم: استفادهٔ وجوب از جمل خبریه در مقام طلب

همان‌طور که اشاره کردیم، مرحوم آخوند رحمه الله می‌فرماید: نه تنها از جمل خبریهٔ در مقام طلب، وجوب استفاده می‌شود؛ بلکه وجوبش از خود صیغهٔ امر آکد است و شاید در رتبهٔ مادّۀ امر یا حتّی از آن هم بالاتر باشد؛ زیرا شارع از وقوع آن دارد خبر می‌دهد و آن را مفروغٌ‌منه گرفته و این یعنی به قدری مسلّم است که به هیچ وجه شارع راضی به ترک آن نیست.

امّا با تحلیلی که ما ارائه نمودیم نادرستی این فرمایش معلوم می‌شود؛ زیرا بر اساس آن تحلیل باید ببینیم آن فاعلی که از قرائن حافّهٔ کلام به دست می‌آوریم و از او اِخبار شده و مسندٌالیه واقع گردیده، چه نوع فاعلی است؟ به عبارت دیگر، استفادۀ وجوب بستگی به این دارد که شارع چه نوع فاعلی را مفروض گرفته باشد:

۱) فاعل دارای اقلّ مراتب تقوا: افادۀ وجوب

اگر فاعل مفروض در جملهٔ اِخباری، مکلّفی است که حدّاقل مراتب تقوا را دارد ـ به نحوی که کمتر از آن مقدار، مکلّف را مستحقّ عقاب می‌کند ـ در این صورت، انشائی که بالملازمه از جملهٔ خبریه فهمیده می‌شود افادهٔ وجوب خواهد کرد.

مثال: در«یحجّ المستطیع» اگر از قرائن بفهمیم فاعل مفروض شارع در این جملهٔ إخباری آن مکلّفی است که حدّاقل تقوا را دارد، بالمطابقه معنایش این است که مکلّفی که حدّاقل تقوا را دارد، اگر مستطیع شود به حج می‌رود. لذا آن انشائی که بالملازمه از این جملهٔ اخباری استفاده می‌شود این است که مکلّف مستطیعی که حدّاقل تقوا را دارد باید حج به‌جا آورد و اگرحج را ترک کرد، یعنی حدّاقل تقوا را ندارد و کسی که حدّاقل تقوا را ندارد مستحقّ عقاب است. در نتیجه معلوم می‌شود جملهٔ مذکور دالّ بر وجوب است؛ چون هرچه از ترک آن، استحقاق عقوبت لازم بیاید واجب است.

بنابراین جملهٔ خبری در این فرض طبق مبنای مختار بالملازمه دالّ بر وجوب است و طبق مبنای مرحوم آخوند رحمه الله هم در این فرض مفید وجوب است؛ منتها بالکنایه.

۲) فاعل دارای مراتب عالی تقوا: افادۀ استحباب

اگر از قرائن استفاده شود که فاعل مفروض شارع در جملهٔ خبری، مکلّفی است که مراتب بالایی از تقوا را دارد، دیگر از آن طلب و انشائی که بالملازمه فهمیده می‌شود استفادۀ وجوب نمی‌شود؛ زیرا در این صورت معنای مطابقی‌اش این است که مکلّفی که دارای مراتب بالای تقواست آن عمل را انجام می‌دهد، در نتیجه انشاء و طلبی هم که بالملازمه از آن فهمیده می‌شود این است که مکلّفی که دارای مراتب بالای تقواست یا مکلّفی که می‌خواهد مراتب بالای تقوا را داشته باشد باید آن عمل را اتیان نماید. و از این چیزی بیش از استحباب دانسته نمی‌شود؛ زیرا تارکش فقط استحقاق ثواب را از دست می‌دهد، ولی این‌گونه نیست که در اثر ترک، مستحق عقوبت هم باشد.

توجّه: معلوم است که وقتی در اینجا می‌گوییم: جمل خبریهٔ در مقام طلب، بالمطابقه دالّ بر معنای حقیقی‌اش (خبر) است و بالملازمه دالّ بر انشاء و طلب می‌باشد، مقصود ملازمهٔ عقلی یا عرفی است؛ نه ملازمهٔ بالوضع. در نتیجه وقتی طلب و انشاء از وضع استفاده نشد، به کلّی از باب مجاز ـ که مربوط به الفاظ است ـ خارج می‌باشد ـ و قرائن حافّه‌ای هم که جستجو می‌کنیم فقط برای تشخیص مرجع ضمیر فاعلی است؛ نه قرینه بر مجاز ـ و چون از باب مجاز خارج می‌باشد، لذا امکان ندارد از آن، جامع بین وجوب و استحباب استفاده شود؛ زیرا استفادهٔ جامع مربوط به باب مجاز است، درحالی‌که این جمل خبریه ـ چه طبق مبنای ما و چه طبق مبنای مرحوم آخوند ـ در معنای حقیقی‌اش به کار رفته، منتها گاهی با طلب وجوبی، ملازمه دارد و گاهی با طلب استحبابی.