پايگاه اطّلاع رساني مؤسّسه علمي، پژوهشي، فرهنگي پرتو ثقلين | qommpth.ir
     
 
فارسي | العربيه | اردو 
 
   
  •  
  • 29 شهريور 1399
  • 2020 Sep 19
 
 
   ویژه ها




 
   اوقات شرعي
 
   آمار پایگاه
امروز: 1783
دیروز: 2998
ماه جاری: 73228
امسال: 475195
کل: 2947376
 
**به پایگاه اطّلاع رسانی مؤسّسه علمي، پژوهشي، فرهنگي پرتو ثقلين (پایگاه انعکاس و انتشار کامل اخبار و آثار حضرت آيت الله سيّد محمّد رضا مدرّسي طباطبايي يزدي دامت برکاته) خوش آمدید.**    بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ اِلهى عَظُمَ الْبَلاَّءُ وَبَرِحَ الْخَفاَّءُ وَانْکَشَفَ الْغِطاَّءُ وَانْقَطَعَ الرَّجاَّءُ وَضاقَتِ الاْرْضُ وَمُنِعَتِ السَّماَّءُ واَنْتَ الْمُسْتَعانُ وَاِلَیْکَ الْمُشْتَکى وَعَلَیْکَ الْمُعَوَّلُ فِى الشِّدَّةِ وَالرَّخاَّءِ اَللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ اُولِى الاْمْرِ الَّذینَ فَرَضْتَ عَلَیْنا طاعَتَهُمْ وَعَرَّفْتَنا بِذلِکَ مَنْزِلَتَهُمْ فَفَرِّجْ عَنا بِحَقِّهِمْ فَرَجاً عاجِلا قَریباً کَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ یا مُحَمَّدُ یا عَلِىُّ یا عَلِىُّ یا مُحَمَّدُ اِکْفِیانى فَاِنَّکُما کافِیانِ وَانْصُرانى فَاِنَّکُما ناصِرانِ یا مَوْلانا یا صاحِبَ الزَّمانِ الْغَوْثَ الْغَوْثَ الْغَوْثَ اَدْرِکْنى اَدْرِکْنى اَدْرِکْنى السّاعَةَ السّاعَةَ السّاعَةَ الْعَجَلَ الْعَجَلَ الْعَجَلَ یا اَرْحَمَ الرّاحِمینَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطّاهِرینَ     
تاریخ انتشار: 18/3/1398 - 12:19
کد درس: 1235 تعداد بازدید: 1006 تعداد نظرات کاربران: 0  

تقریرات دروس خارج فقه
حضرت آیت الله سیّد محمّد رضا مدرّسی طباطبایی یزدی (دامت برکاته)
سال تحصیلی 98-1397

جلسه نود و چهارم؛ دوشنبه 9/2/1398

شواهد السید الامام قدس سره بر تکوینی بودن تصرّفات در آیهٔ شریفه

مرحوم امام قدس سره می‌فرمایند: صرف نظر از آنچه قبلاً گفتیم که مراد از قرب، قرب مکانی است و قرب مکانی هم با تصرفات خارجیه تناسب دارد، قرائن و شواهد کثیری در آیة شریفه وجود دارد که موجب ظهور کلام در تصرفات خارجیه می‌شود. ایشان در مجموع پنج شاهد بر این مطلب اقامه می‌فرمایند:

شاهد اوّل: تعلَّق قرب به اعیان خارجیه

السید الامام قدس سره می‌فرمایند: همین که متعلَّق قرب، اعیان خارجیه یعنی مال یتیم است، خود شاهد بر آن است که مقصود از قرب و مَکنیٌّ‌عنهِ آن تصرّفات خارجیه است؛ چراکه قرب و بُعد از اعیان، ظهور در قرب و بُعد مکانی دارد و همانطور که گفتیم قرب مکانی هم تناسب با تصرّف خارجی دارد؛ مثلاً وقتی گفته می‌شود: «لاتقرب بیت الیتیم أو ثوبه» نهی از قرب، به عین خارجی یعنی بیت و ثوب تعلّق گرفته که ظهور در قرب مکانی دارد. لامحاله باید بگوییم آیة شریفه نهی از تصرّفات خارجیه و تکوینیه در مال یتیم می‌کند، نه تصرّفات اعتباریه مانند بیع، اجاره و امثال آن. امّا اینکه نهی از قرب در آية شریفه به لفظ «مال» نسبت داده شده، معلوم است که این لفظ خصوصیت ندارد و اشاره به مصادیق یعنی بیت، ثوب، طعام و امثال آن دارد که اعیان خارجیه هستند.

بنابراین علاوه بر اینکه خود لفظ «قرب» ظهور در قرب مکانی و تصرّفات خارجیه دارد، اینکه متعلَّق نهیِ «لاتقربوا»، اعیان خارجیه است که مصادیق لفظ «مال» هستند، شاهد بر آن است که مقصود از قرب، قرب مکانی است که کنایه از تصرف تکوینی و خارجی است.

بررسی و نقد شاهد اوّل

هرچند السید الامام قدس سره تعریض شدیدی به کلام آخوند رحمه الله زدند و از آن تعبیر به «توهّم» کرده و فرمودند صِرف اخذ عنوان «مال» باعث منقلب شدن ظهور کلام از تصرفات تکوینیه به تصرفات اعتباریه نمی‌شود، امّا حقیقت آن است که کلام مرحوم آخوند قدس سره تمام است و شاهد اوّل حضرت امام قدس سره قابل قبول نیست؛ زیرا نهی از قرب در آیة شریفه به مال یتیم تعلّق گرفته و «مال» هم یک عنوان انتزاعی است، [که تناسب با تصرفات اعتباریه دارد]. بله، مصادیق عنوان «مال» همان «بیت، ثوب، طعام و امثال آنها» است و همانطور که ایشان تفسیر کردند اگر (لاَ تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ) به معنای «لاتقربوا بیت الیتیم، ثوب الیتیم، طعام الیتیم و...» بود، شاهد مذکور ممکن بود قابل قبول باشد، منتها آنچه در آیة شریفه به کار رفته، عنوان انتزاعی «مال» است.

بنابراین اگر از آن قرینة اصلی صرف نظر کنیم که قرب به معنای قرب مکانی است، انصافاً شاهد مذکور هیچ دلالتی ندارد بر این که مقصود، قرب مکانی است؛ خصوصاً طبق مبنای ایشان که فرمودند ثبوتاً مانعی ندارد که در آیة شریفه هر دو معنا اراده شده باشد بدون اینکه از معنای لغوی نهی که همان زجر از متعلَّق است خارج شویم.

یکی از شواهد اینکه عنوان مال تناسب با تصرّفات اعتباریه دارد، آیة شریفة (لاَ تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ) است که در دو جای قرآن کریم آمده و در یکی از دو مورد در ادامة آیة شریفه عبارت (تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ) آمده که قرینه بر ارادة تصرّفات اعتباریه است. و در آنجا هرچند قرینه بر این معنا وجود دارد، منتها می‌خواهیم بگوییم معلوم است که لفظ «اموال» مناسبت با تصرفات اعتباریه دارد. و اگر این آیة شریفه را مرجّح برای ارادة تصرفات اعتباریه در کریمة مورد بحث ندانید، لااقل نمی‌توانید بگویید چون در اینجا نهی به اعیان خارجیه تعلّق گرفته، لذا علامت آن است که تصرفات تکوینیه مراد است؛ چراکه در این آیة شریفه نهی به اعیان خارجیه بما هی اعیان خارجیه تعلّق نگرفته، بلکه به عنوان انتزاعی «مال» که مناسب با مبادلات است تعلّق گرفته است. به همین جهت مرحوم محقّق اصفهانی قدس سره در تعریف بیع به «مبادلة مالٍ بمالٍ» فرمودند: همین که مبادله به عنوان «مال» تعلّق گرفته، کافی است برای اینکه مقصود از مبادله، مبادله و معاوضة اعتباری است، نه معاوضة تکوینی.

خلاصه اینکه اولین قرینه و شاهدی که مرحوم امام قدس سره فرمودند، قابل تصدیق نیست، هرچند اصل مدعای ایشان را که مراد از قرب، قرب مکانی است و قرب مکانی تناسب با تصرفات خارجیه دارد، قبول داریم.

شاهد دوم: تعلَّق نهی به عنوان نفسی

قرینة دوم که مرحوم امام قدس سره آن را به صورت یک قاعدة کلی بیان می‌فرمایند آن است که: هرگاه نهی به عنوانی که دارای نفسیت است تعلّق گیرد، مانند عنوان خمر، فقّاع، طعام و امثال آن، ظاهر در حرمت تکلیفی است، برخلاف جایی که نهی به عناوینی که آلیت دارد تعلق بگیرد، مانند بیع، اجاره و نکاح که ظهور در ارشاد به فساد دارد. در مانحن‌فیه هم عنوان (مَالَ الْيَتِيمِ) نفسیت دارد، لذا ظاهر آیة شریفه حرمت تکلیفی است.

بررسی و نقد شاهد دوم

همانطور که گفتیم اگر السید الامام قدس سره بخواهند از خود لفظ قرب چنین معنایی را استفاده کنند که تناسب با قرب تکوینی و تصرفات خارجیه دارد، ما کلام ایشان را می‌پذیریم، اما ظاهر کلام ایشان آن است که می‌خواهند بفرمایند «چون نهی به عنوان مال که عنوانی نفسی است تعلّق گرفته، لذا حمل بر حرمت تکلیفی می‌شود»، امّا این کلام ناتمام است؛ زیرا:

همانطور که خود ایشان هم علی القاعده توجّه دارند، نهی نمی‌تواند مستقیماً به عین خارجی تعلّق بگیرد، بلکه حتماً باید چیزی مقدّر باشد؛ مثلاً نمی‌توان گفت: «حُرِّمت علیکم الارض» یا «حُرِّم علیکم البیت» بدون اینکه چیزی در تقدیر گرفته شود؛ چنان‌که در آیة شریفة (حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ) معلوم است که نکاح یا چیزی نظیر آن در تقدیر است یا در آیة شریفة (حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ) اکل یا امثال آن مقدّر است. بنابراین در اینجا نیز حتماً باید چیزی در تقدیر باشد. البته در این آیة شریفه لفظ قرب ذکر شده، منتها ـ چنان‌که قبلاً گفتیم ـ بنا شد «قرب» کنایه باشد؛ چراکه خود قرب به معنای دقیق کلمه نمی‌تواند مورد نهی قرار گیرد، بلکه کنایه از معنایی دیگر است. حال که بنا شد «قرب» کنایه باشد، فرقی نمی‌کند ما آن را کنایه از تصرفات تکوینیه مثل أکل، شرب، سکونت، رکوب و امثال آن بگیریم یا کنایه از تصرفات اعتباریه مثل بیع، اجاره، نکاح و امثال آن.

بله، چنان‌که ایشان در ذیل کلام فرموده‌اند ـ و ما هم قبول داریم ـ مجرد انشاء عقد بر مال یتیم قطعاً حرام نیست، امّا این نهایتاً قرینه بر این می‌شود که آیة شریفه نمی‌خواهد حرمت را بیان کند، اما مانعی ندارد که ارشاد به فساد باشد. بنابراین قرینة دومی را که ایشان فرموده‌اند، نمی‌توانیم تصدیق کنیم که قرینیت داشته باشد.

شاهد سوم: سیاق آیات قبل و بعد

مرحوم امام قدس سره می‌فرمایند: آیاتی که این آیة شریفه در ضمن آنها قرار گرفته، همه یا محرمات نفسیه یا واجبات نفسیه هستند. در نتیجه سیاق آیات قبل و بعد با این سازگاری دارد که این آیة شریفه هم حرمت تکلیفی را می‌خواهد بیان کند، نه ارشاد به فساد که حکمی وضعی است.

بررسی و نقد شاهد سوم

همانطور که قبلاً گفتیم این آیة شریفه در دو سورة مبارکة قرآن کریم آمده است؛ یکی در سورة انعام و یکی در سورة اسراء و برای بررسی شاهد سوم باید سیاق آیات قبل و بعد را در هر دو سورة مبارکه بررسی کنیم.

الف: بررسی سیاق آیات در سورهٔ مبارکهٔ انعام

آیات 151 تا 153 این سورة مبارکه چنین است:

(قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَ إِيَّاهُمْ وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتي‏ حَرَّمَ اللهَ إِلَّا بِالْحَقِّ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُون‏ * وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتيمِ إِلاَّ بِالَّتي‏ هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا الْكَيْلَ وَ الْميزانَ بِالْقِسْطِ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها وَ إِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ كانَ ذا قُرْبى‏ وَ بِعَهْدِ اللهِ أَوْفُوا ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُون‏ * وَ أَنَّ هذا صِراطي‏ مُسْتَقيماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبيلِهِ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون)

با توجه به این آیات مبارکه می‌گوییم: گرچه بیشتر یا همة آنچه از این آیات مبارکه استفاده می‌شود، مربوط به احکام تکلیفی است، ولی صِرف اینکه در این آیات تعدادی از احکام تکلیفی ذکر شده است، موجب نمی‌شود که اگر در میان آنها یک حکم وضعی ذکر شود، امر غریبی باشد؛ زیرا این‌ها همه حکم خداوند هستند؛ حال تعدادی از آنها حکم تکلیفی و برخی حکم وضعی. و این در واقع ‌چنان خروج از سیاقی نیست که عرف آن را برنتابد و موجب شود که حتماً بر تکلیفی بودن حمل شود.

بنابراین این قرینه در حدّی نیست که موجب شود (لاَتَقْرَبُوا) فقط در حکم تکلیفی استعمال شده باشد، بلکه اگر طبق مبنای ایشان قبول کردیم که می‌تواند در دو معنا استعمال شود، مانعی ندارد که بگوییم هم افادة حکم تکلیفی می‌کند و هم افادة حکم وضعی ...
 

براي دريافت متن کامل جلسه نود و چهارم  اينـجا را کليک کنيد.

Share
   لطفا دیدگاه خود را بنویسید!
*نام:
ایمیل:
*نظر:
 
   نظرات کاربران
رنگ زمینه:
         
سایز قلم: سرعت:
جهت حرکت: تنظیم حرکت:    
   حدیث هفته
پرهيز از آرزوهاى باطل
امام علی (ع): بدانيد كه آرزو، خرد را به غفلت و گمراهى مى‌كشاند و خدا را از ياد انسان مى‌برد؛ پس، آرزو را دروغين دانيد كه آرزو فريبنده است و آرزومند، فريب‌خورده.
نهج البلاغه، خطبه ۸۶
 
ورود کاربران

 

نام کاربري:
رمز عبور:
مرا به خاطر بسپار!

موجودی سبد:
 
   نظر سنجی
دیدگاه شما درباره کیفیّت تدوین و تنظیم تقریرات دروس خارج حضرت آیت الله مدرّسی یزدی دامت برکاته

عالی
خوب
متوسّط

 
   پیوندها
پایگاه‌های خبری 
وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها 
علمی، پژوهشی 
فرهنگی و اطّلاع رسانی 
برخی سایت‌های مذهبی 
روزنامه‌ها 
حوزوی 
مراکز تحقیقاتی 
مراکز و مؤسّسات 
فروشگاه‌های اینترنتی کتاب 
بازرگاني، بانک و بيمه 
موتورهای جستجوگر 
نشریّات و مجلّات 
وبلاگ‌ها 
شبکه‌های اشتراک لینک 
 
   سایر پیوندها










 
 
 
 
 
 
کليّه حقوق مادّي و معنوي اين پايگاه متعلّق به مؤسّسه علمي، پژوهشي، فرهنگي پرتو ثقلين بوده و در جهت ترويج معارف اسلامي هيچ گونه محدوديّتي
نسبت به برداشت مطالب با ذکر منبع وجود ندارد. با معرّفي اين پايگاه به ديگران در اجر معنوي آن سهيم شويد.
® Copyright © 1399 Qommpth.ir All Rights Reserved